/

Kritisch denken

Ik werk aan een korte lessenreeks ‘Kritisch denken’, bestemd voor de onder- en middenbouw van het voortgezet onderwijs. Een eerste opzet staat hieronder. 

Russells teapot - uitsnede
afbeelding: www.cortecs.org

Kritisch denken in het onderwijs

Hoe belangrijk is kritisch denken in het onderwijs? En wie moet er dan kritisch denken? De schoolleiding, de docenten, de leerlingen, iedereen? Wat is het eigenlijk precies, kritisch denken? En als je kritisch bent in je denken, wat kun je er dan mee? Bij wie kun je terecht met je inzichten? Als je kritisch denkt, hoe vertaal je dat dan in handelen? Kom je niet in problemen, als je (te) kritisch bent? Soms kun je beter luisteren en doen wat je gezegd wordt, toch? Of niet?

In deze lessen gaan we in op het belang van kritisch denken, leer je meer over oude en eigentijdse meesters in het kritische denken, maak je kennis met gereedschappen om berichten, foto’s en filmpjes op waarheid te controleren en leer je hoe je zelf een kritische mening kunt vormen en communiceren.

Het doel van deze lessen is om je vaardiger te maken in het onderscheiden van echt en nepnieuws, je eigen vooroordelen te leren herkennen en tot een beter gefundeerde mening te komen, en betere gesprekken te voeren met mensen die een andere mening hebben dan jijzelf hebt. Maar bovenal zijn deze lessen bedoeld om je te laten nadenken over denken. 

kRITISCH DENKEN IN HET ONDERWIJS

Wat is kritisch denken?

Het woord ‘kritisch‘ is afkomstig van het Griekse woord kriterion, dat norm betekent. Het verwijst ook naar het woord κριτικός (kritikós) dat in staat om te onderscheiden betekent.

Wikipedia geeft de volgende definitie: Kritisch denken is een vaardigheid die aangeleerd en gebruikt kan worden om te beslissen of een bewering waar, gedeeltelijk waar, of fout is en of een redenering geldig is. Het biedt handvatten om de natuurlijke aanleg iets te geloven te beteugelen en onlogische redeneringen en denkfouten te herkennen en voorkomen. Kritisch denken verduidelijkt doelen, onderzoekt aannames, onderscheidt verborgen waarden, evalueert het bewijs, volbrengt acties en beoordeelt de conclusies.

“Kritisch” zoals gebruikt in de uitdrukking “kritisch denken” impliceert het belang of de centrale plaats van het denken over een probleem, een vraag of een aandachtspunt. “Kritisch” betekent in deze context niet “afkeuring” of “negatief”. 

Het SLO (nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling) hanteert de definitie: “Kritisch denken is het vermogen om zelfstandig te komen tot weloverwogen en beargumenteerde afwegingen, oordelen en beslissingen. Hiervoor zijn denkvaardigheden noodzakelijk, maar ook houdingsaspecten, reflectie en zelfregulerend vermogen.”

Kritisch denken is dus zelf nadenken, niet zomaar iets aannemen, je bronnen checken, doordenken over zaken, je eigen mening vormen en die ook kunnen onderbouwen met argumenten.

Kritisch nadenken in het onderwijs.

Kritisch zijn wordt nogal eens verward met kritiek leveren. En dat wordt vaak als iets negatiefs gezien, en als iets wat zeker niet de bedoeling is als je een leerling bent. 

Is dat dan ongepast, kritisch zijn in het onderwijs? Kritische vragen stellen aan je docent? Nee hoor. Sterker nog, misschien ben je als leerling wel verplicht om kritisch te zijn. Het is natuurlijk niet handig als je iedere les onderbreekt met vragen waar je zelf gemakkelijk het antwoord op kunt vinden, of discussies aangaat waar de rest van de klas niet op zit te wachten. Maar je hebt als leerling altijd het recht om aan je docent te vragen waarom iets is zoals hij of zij beweert. Je hoeft, nee, je mag niet klakkeloos aannemen wat een ander je vertelt. Met respect voor de kennis en het vakmanschap van anderen mag je nog steeds om extra onderbouwing en bewijsvoering vragen. Dat houdt je docent ook lekker scherp. Hieronder staat een filmpje over de beroemde filosoof Socrates, die bekend stond om zijn vele vragen.

Wie moet kritisch denken? En waarom?

Iedereen, natuurlijk. Docenten, schoolleiders, leerlingen, je ouders; het is goed als we ons allemaal op gezette tijden afvragen of het nog wel klopt waar we mee bezig zijn.

  • Docenten moeten zich afvragen of de lesstof nog wel van deze tijd is, er verandert tenslotte een hoop. En verbetering is altijd mogelijk, nieuwe middelen bieden kansen om het leren leuker en beter te maken.
  • Schoolleiders doen er goed aan regelmatig kritisch naar het hele schoolsysteem te kijken. Dat gebeurt ook hoor, maar wordt er ook écht geluisterd naar wat iedereen (dus inclusief de leerlingen) als verbeterpunt aanreikt?
  • Leerlingen en ouders moeten vanzelfsprekend kritisch zijn in het onderwijs. Tenslotte zijn zij de klanten, de afnemers van het product onderwijs. En als klant ben je het aan jezelf verplicht om de kwaliteit van het geleverde kritisch te bewaken. Bij voorkeur op een opbouwende, respectvolle manier want iedereen wordt moe van mensen die alleen maar zeuren en niks te bieden hebben. Constructieve kritiek dus, op een prettige manier gebracht.

Kritisch denken kun je leren. En kritiek op een goede manier leveren ook.

Kritisch denken is een vaardigheid die je je eigen kunt maken. Het toetsen van je bronnen, feiten van fake nieuws onderscheiden, een verhaal of probleem van meerdere kanten bekijken, standpunten vinden en argumenten formuleren; het is allemaal te leren. Deze lessenreeks is daar een eerste stap in.

Voor wie kritisch wil leren denken zijn er vele meesters die je op weg kunnen helpen. Hieronder staat een aantal. Maar er zijn er veel, veel meer. De hele geschiedenis zit vol met mensen die zelf durfden te denken. Vaak tegen de heersende orde in, en vaak moesten ze dit met de dood bekopen. Soms haalden ze wel hun gelijk, maar dat was dan niet zelden eeuwen na hun overlijden. Er zijn ook veel meesters waar maar weinig informatie van te vinden is. Wat denk je van vrouwen, die doen in de geschiedenis van de mensheid niet echt mee, althans, er wordt weinig van opgeschreven. En als niemand over je schrijft, is er weinig wat er van je overblijft…

Fatima al-Fihri

Om te beginnen  een vrouwelijke ‘dwarsdenker’: Fatima al-Fihri (ca. 800-880). In het (online) magazine ISGeschiedenis wordt de de eerste universiteit van de wereld genoemd, Karueein Universiteit van Fez in Marokko. Opgericht door Fatima-al Fihri.

“Eeuwen geleden was de Arabische wereld ver vooruit op Europa als het ging om wetenschap en cultuur. Eén van de belangrijkste spirituele en educatieve centra van de Arabische wereld is al eeuwenlang de Karueein-universiteit van Fez in Marokko. Zowel UNESCO als het Guinness Book of Records erkennen dit instituut als de oudste universiteit van de wereld.

De universiteit was van oorsprong een moskee en werd in het jaar 859 na christus opgericht door Fatima-al Fihri, de dochter van een rijke koopman. Vanaf de oprichting zat er een Madrasa bij de moskee. Madrasa is de algemene Arabische term voor een onderwijsinstituut. De Madrasa van Fatima-al Fihri is ook tegenwoordig nog één van de belangrijkste universiteiten in de Arabische wereld.”

Bertrand Russell

Een denker die veel ‘heilige huisjes’ omver trapte, was Bertrand Russell (18 mei 1872-2 februari 1970)

“De meeste mensen zouden liever doodgaan dan nadenken, en ze doen het ook.”

De Humanistische canon schrijft over Bertrand Russell:

Filosoof, historicus en politiek activist Bertrand Russell  is een van de meest invloedrijke intellectuelen van de twintigste eeuw. Volgens de rationalist Russell deugen argumenten voor het bestaan van God niet en hebben de godsdiensten meer kwaad dan goed gedaan. In plaats daarvan kunnen we beter bouwen op de creatieve intelligentie van de mens en niet op krachten buiten hem.

Russells maatschappelijke en politieke betrokkenheid was groot. Als socialist, pacifist en vrijdenker werd hij in de VS door velen gewantrouwd. Zo weigerde het City College van New York in 1940 hem te benoemen als hoogleraar. Als ondogmatisch politiek activist zocht hij primair naar een humane en pacifistische oplossing van conflicten. In zijn autobiografie schrijft hij:

‘Gebruik geen macht om opvattingen te onderdrukken die je verderfelijk acht, want als je dat doet zullen de opvattingen je onderdrukken.’

Michel de Montaigne


Michel de Montaigne  (1533-1592) was een Franse filosoof en politicus uit de tijd van de Renaissance. Hij is het meest bekend om zijn werk de Essais, waarin hij reflecteert over vele onderwerpen en vooral over zichzelf. Zijn werk wordt tot op de dag van vandaag veel gelezen en gewaardeerd.

Bob Marley
 

Grote denkers, filosofen, vind je op allerlei plekken. Veel kunstenaars hebben een uitgesproken, diep doordachte mening over de wereld en brengen deze op een groot publiek over in films, boeken en songteksten. Bob Marley (1945-1981) heeft veel nummers gemaakt over racisme. Het nummer ‘War’ (zie clip) is gebaseerd op een toespraak uit 1936 van de Ethiopische keizer Haile Selassie. Overigens is dit ook een goed voorbeeld van de noodzaak om je eigen kritische verstand te gebruiken; Haile Selassie zette zich in voor onafhankelijkheid, vrede en vooruitgang, maar is ook beticht van het schenden van mensenrechten. Een verhaal heeft vaak meerdere kanten.

De songtekst van War staat online

Hoe ontstaat jouw mening?

Hoe je aan je mening komt is misschien wat minder individualistisch en uniek als je zou willen. De meeste meningen zijn namelijk ‘meer van hetzelfde’, een voortborduren op wat je al eerder vond. En dat is weer sterk bepaald door je ouders, je omgeving en alles waarmee je eerder in aanraking bent gekomen.

Je mening staat niet op zichzelf, maar groeit op een fundament dat voor een deel buiten jou om is gevormd.

Is dat erg? Nou… dat ligt eraan. Wat jouw mening is, bepaalt voor een belangrijk deel ook je handelingen. En als jouw meningen en overtuigingen kortzichtig zijn, om het maar eens zo onvriendelijk te zeggen, dan kan zich dat vertalen in handelingen waarmee je anderen schade toebrengt. Daarnaast doe je jezelf flink tekort als je niet de ruimte neemt om je meningen en (voor)oordelen zich te laten ontwikkelen en soms zelfs helemaal overboord te zetten. Wie openstaat voor nieuwe informatie, komt onherroepelijk tot nieuwe inzichten.

Unconsious bias, oftewel onbewuste vooroordelen

Een mening vormen doe je grotendeels onbewust, op basis van wat je al weet en wat je van eerdere ervaringen kent. Daarbij hebben mensen de vanuit de evolutie sterk ingeprente voorkeur voor zaken die ze herkennen en die op hen lijken. Dit heet de ‘unconsious bias’, onbewuste vooroordelen. Hieronder staat een TED talk die dit fenomeen verheldert. Bekijk svp de eerste paar minuten, dan is al wel duidelijk wat er wordt bedoeld.

Voor meer informatie kun je ook de website van de NPO bezoeken.

Van onbewust naar bewust.

Mensen zullen altijd verschillende meningen hebben, soms zelfs lijnrecht tegenover elkaar staan. Dat is niet altijd even gemakkelijk, maar als het goed is zorgt dit er ook voor dat je je bewust bent van je mening en dat je zorgt voor goede argumenten om jouw mening mee te onderbouwen. Een mening op zichzelf kan dan ook niet goed, slecht, dom of slim zijn. Je argumenten wel kunnen dat wel zijn. Gebruik je feiten, betrouwbare bronnen, heb je een probleem of standpunt van diverse kanten bekeken, kun je kritische vragen goed beantwoorden? Dan heb je in ieder geval een bewust gevormde mening, en dat is al heel iets anders als dingen herhalen die je ergens van social media of ‘van horen zeggen’ hebt.

Hoe kom je van je ‘bias’ af?

In het filmpje worden vanaf minuut 14 diverse tips gegeven. Maar eigenlijk is het heel simpel: stel jezelf bloot aan zoveel mogelijk verschillende indrukken. In het echt, in films, in boeken; zoek verschillende rolmodellen, verdiep je in onbekende helden en dan zul je zien dat je wereldbeeld zich enorm verrijkt.

Vrijheid van meningsuiting

Vrijheid van meningsuiting helpt de waarheid te vinden

‘Zonder debat wordt elke mening, hoe waar ze ook is, beroofd van zijn vitale betekenis voor het karakter en het gedrag van mensen.’

John Stuart Mill (20 mei 1806 – 8 mei 1873) was een voorvechter van het recht op vrije meningsuiting. Of een mening nu compleet onzinnig is, of juist heel goed is onderbouwd; in beide gevallen is een open discussie alleen maar gezond. Want daarmee kun je onzinnige argumenten van tafel vegen, of goede argumenten juist verstevigen.

‘Elke mening namelijk die niet daadwerkelijk aan een serieuze kritiek onderworpen wordt, zal voor de meeste mensen op den duur niet meer zijn dan een vooroordeel, iets dat ze niet goed begrijpen, laat staan zouden kunnen verwoorden of verdedigen. Dat is op zich genomen nog tot daar aan toe, maar als een mening niet meer bekritiseerd wordt, dan bestaat bovendien het gevaar dat die mening betekenisloos wordt. Want zonder debat wordt elke mening, hoe waar ze ook is, beroofd van zijn vitale betekenis voor het karakter en het gedrag van mensen.’

Vrijheid van meningsuiting is een mensenrecht.

Mensenrechtenorganisatie Amnesty International schrijft daarover:

“Het recht op vrijheid van meningsuiting wordt in het VN-verdrag (BuPo) beschreven als de vrijheid om inlichtingen en denkbeelden van welke aard ook te vergaren, te ontvangen en door te geven, ongeacht grenzen en ongeacht de vorm.

Het recht op vrijheid van meningsuiting garandeert dat burgers zonder vrees voor vervolging hun mening tot uitdrukking kunnen brengen – in gesprekken en gedrukte tekst, in tekeningen en liedjes, op radio, televisie en internet. Ook mag informatie in beginsel vrijelijk worden verzameld en verspreid, zoals door de pers. Het recht op vrijheid van meningsuiting en informatie is opgenomen in de meeste grondwetten, ook in de Nederlandse. In sommige landen schrijft de wet voor dat geuite meningen niet mogen afwijken van een bepaalde religie of ideologie. Zo’n beperking is in strijd met internationaal recht.”

Met vrijheid komt ook verantwoordelijkheid.

De vrijheid van meningsuiting geeft je het recht om te denken en te zeggen wat je wilt, met uitzondering van haatzaaien en het aanzetten tot geweld. Maar deze vrijheid komt ook met een aantal morele plichten. Kritisch nadenken over je eigen mening, verantwoordelijkheid nemen voor wat je zegt en in staat zijn om je mening aan te passen en eventueel terug te komen op je woorden, zijn ongeschreven regels die horen bij je recht op vrije meningsuiting. 

Deze les is nog niet uitgeschreven. De artikelen die rechts op deze website staan zijn bedoeld om te gebruiken tijdens deze les. 

Gemaakt met Padlet